در باب کلمه بزدل ؛ کریمی و جگرآوری اش

استفاده از کلمه بزدل توسط کارلوس کی روش علیه علی کریمی همچنان به چالش بزرگی تبدیل شده است و اکنون با سود بردن از لغتنامه ی دهخدا به این موضوع پرداخته شده است.

دوشنبه شب منِ دورازفوتبال، تخمه به دست، نشستم به تماشای مناظره ی #علی_کریمی و دبیرکل فدراسیون فوتبال، تا شاید تلخی اخبار روز را بشورد ببرد. مناظره ای بود بس داغ، و وقتی داغ تر شد که کارلوس_کی روش پیام فرستاد که کریمی «بزدل» است. و کریمی مثل خیلی از مردم چشم هایش گشاد شد و گوش هایش داغ که مگر همین ایستادن او در برابر کانون قدرت در فوتبال عین پردلی نیست؟!

القصه، خیلی بی ربط، یادم افتاد به کتاب گران قدر ـ و در برخی موارد، بسیار سخت گیرِ ـ «غلط_ننویسیم» زنده یاد ابوالحسن_نجفی، که معتقد بود چون «بزدل» در متون قدیم فارسی به کار نرفته، بعید است در اصل همین بوده باشد و اصلش گویا «بددل» بوده که بر اثر تحریف مبدل به «بزدل» شده است. اما جدا از این که «بزدل» را دهخدا صراحتاً به معنای «ترسان و نامرد و بی دل و ترسو» ضبط کرده، در ادبیات قدیم ما اصطلاح «بزجگر» هم دقیقاً به همین معنای «ترسو» داشته ایم. درست است که، به تعبیر زنده یاد نجفی، بز به چستی و چالاکی معروف است، ولی به قول زنده یاد حمید فرزام، رمیدن هم که نشان ترس است، از خصوصیات بارز بز است که وقتی با چالاکی درآمیزد، اثرش دوچندان می شود. هم چنان که مثل طنزآمیز «بزِ گَر دوبار رم می کند» هم مؤید همین معناست.

شیرینیِ ماجرا این است که در اصطلاحات قدیم فارسی برای وصف آدم ترسو فقط از «بز» یا فقط از حیوان کمک نمی گرفتند. برخی مترادف های «بزدل» این ها بوده است و حیف که دیگر کاربرد ندارند: بزجگر، آهودل، اُشتردل، کبک زهره، گاودل، گاوزهره، مرغ دل، سیماب دل، کلنگ دل و...حالا که پای بز و جگر در میان است، در مقابلِ بزدل و ترسو، به یکی از اصطلاحات زیبای فارسی برای آدم پردل و بی باک اشاره می کنم که تقریباً مهجور شده و نزدیک است که کاملاً از یادها برود: جگرآور. معنایش را که گفتم، مصداقش هم امروزه کیست جز همین علی کریمی که در رویارویی با قدرت، از طبیعی ترین احساس که همانا «ترس و بزدلی» است، فرسنگ ها دور است.

نویسنده: رضا شکراللهی